اينكه فرمود : * ( « فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا » ) * اين است كه : تو زير نظر ما هستى ، ما تو را مىبينيم به طورى كه هيچ چيزى از حالت بر ما پوشيده نيست و ما از تو غافل نيستيم . پس اينكه دستور به صبر را با چنين بيانى تعليل كرده ، در حقيقت آن دستور را تاكيد و آن خطاب را تشديد مىكند . بعضى « 1 » هم گفته‌اند : مراد از جمله * ( « فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا » ) * اين است كه تو در حفظ و حراست مايى ، چون كلمه « عين - چشم » به طور مجاز و كنايه در حفظ استعمال مىشود . ولى بعيد نيست كه معناى قبلى با سياق مناسبتر باشد ( چون از زمينه كلام بر مىآيد كه اذيت و آزار حتمى و قهرى است ، و به همين جهت فرموده : « صبر كن » و اگر خداى تعالى او را از اذيت دشمن حفظ مىكرد ، ديگر امر به صبر آن طور كه بايد معنا نمىداشت ) . * ( « وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْه وَإِدْبارَ النُّجُومِ » ) * حرف « باء » در جمله « به حمد ربك » باء مصاحبت است ، و آيه را چنين معنا مىدهد : و پروردگارت را تسبيح گوى ، و او را منزه بدار ، اما در حالى كه تسبيحت مقارن با حمد خدا باشد . و مراد از جمله « حين تقوم » - به قول بعضى - هنگام برخاستن از خوابست . و بعضى ديگر گفته‌اند : منظور برخاستن از خواب قيلوله ، يعنى خواب قبل از ظهر است ، و در نتيجه منظور از تسبيح در هنگامى كه از خواب برمىخيزى ، نماز ظهر خواهد بود . بعضى ديگر گفته‌اند : مراد از قيام در آيه ، برخاستن از مجلس است ، بعضى گفته‌اند : مراد مطلق برخاستن است . و بعضى ديگر گفته‌اند : مراد برخاستن براى نماز واجب است . بعضى هم گفته‌اند : مراد از آن برخاستن براى هر نماز است . بعضى ديگر گفته‌اند : مراد از آن ، دو ركعت نافله نماز صبح است كه قبل از نماز آن را مىخوانند . و اين هفت قول است كه مرحوم طبرسى آن را نقل كرده « 2 » . * ( « وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْه » ) * - يعنى در پاره اى از شب ، پروردگار خود را تسبيح گوى . و مراد از اين « تسبيح » نماز شب است . و بعضى « 3 » هم گفته‌اند : مراد از آن نماز مغرب و عشاء است . « و ادبار النجوم » - بعضى « 4 » گفته‌اند : مراد از اين جمله ، وقت إدبار نجوم است ، و آن هنگامى است كه ستارگان در اثر روشنى صبح از نظر ناپديد مىشوند ، و مراد از تسبيح در اين هنگام دو ركعت نماز مستحبى است كه قبل از نماز صبح خوانده مىشود . بعضى « 5 » گفته‌اند : مراد از آن ، خود نماز صبح است . بعضى « 6 » ديگر گفته‌اند : مراد اين است كه صبح و شام و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 41 . ( 2 و 3 و 4 و 5 و 6 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 170 .